अंशबण्डा सम्बन्धी नेपाल कानुन २०८३
नेपालको कानुन (मुलुकी देवानी संहिता, २०७४) अनुसार अंशबण्डा सम्बन्धी व्यवस्थालाई व्यक्तिको एउटा महत्त्वपूर्ण कानुनी र सम्पत्तिसम्बन्धी अधिकारको रूपमा सुनिश्चित गरिएको छ।
अंशबण्डाको कानुनी अधिकार र समान हिस्सेदारी
मुलुकी देवानी संहिता, २०७४ को भाग-४, परिच्छेद-१० मा ‘अंशबण्डा सम्बन्धी व्यवस्था’ स्पष्ट रूपमा उल्लेख गरिएको छ। यस परिच्छेदको दफा २०५ अनुसार अंशियार भन्नाले पति, पत्नी, बाबु, आमा, छोरा र छोरीलाई जनाउँछ, जसलाई पैतृक सम्पत्तिमा समान अधिकार दिइएको छ। त्यस्तै, दफा २०६ ले प्रत्येक अंशियारको अंश भाग समान हुने कानुनी ग्यारेन्टी गरेको छ, जसले लिंग वा जन्मक्रमका आधारमा हुने विभेदलाई पूर्णतः अन्त्य गरेको छ। प्रत्येक अंशियारलाई आफ्नो जीवनकालमा जुनसुकै बेला पनि पैतृक सम्पत्तिबाट आफ्नो न्यायोचित हिस्सा माग गर्ने र छुट्टिएर बस्ने कानुनी अधिकार रहन्छ।
अंश प्रक्रिया, स्त्रीधन र अदालती नियन्त्रण
यसै संहिताको दफा २११ बमोजिम अंशियारहरू माझ आपसी सहमतिमा अंशबण्डा गर्दा घरको मुख्य मानिसले सबै अंशियारलाई साक्षी राखी बन्डापत्र तयार गरी मालपोत कार्यालयबाट पारित (रजिष्ट्रेसन) गराउनुपर्ने अनिवार्य व्यवस्था छ। यदि आपसी सहमति हुन नसकेमा दफा २१९ अनुसार कुनै पनि अंशियारले अंश चलन पाउनका लागि अदालतमा मुद्दा दायर गर्न सक्ने अधिकार सुरक्षित गरिएको छ। यसबाहेक, दफा २४६ (महिलाको सम्पत्ति सम्बन्धी व्यवस्था) अनुसार महिलाले आफ्नो आर्जन, दाइजो वा पेवा (स्त्रीधन) मा एकलौटी अधिकार पाउने हुनाले, त्यस्तो सम्पत्ति अंशबण्डा गर्दा कुल पैतृक सम्पत्तिमा जोडेर बाँडफाँड गर्न मिल्दैन।
अंशबण्डा सम्बन्धी विवाद
नेपालमा अंशबण्डाका क्रममा परिवारभित्र अनेकौं कानुनी, व्यावहारिक र मनोवैज्ञानिक असमझदारीहरू उत्पन्न हुने गर्दछन्। अदालतमा पर्ने देवानी मुद्दाहरूमध्ये सबैभन्दा धेरै अंश सम्बन्धी नै हुने गर्छन् ।
१. निजी आर्जन र सगोलको सम्पत्ति बीचको विवाद (मुलुकी देवानी सहिता २०७४, दफा २५६/२५७)
अंशबण्डामा आउने सबैभन्दा ठूलो विवाद कुन सम्पत्ति सबैलाई बाँड्ने र कुन चाहिँ व्यक्तिगत राख्ने भन्नेमा हुन्छ। कसैले आफ्नै पारिश्रमिक, व्यापार वा ज्ञानबाट कमाएको सम्पत्ति (निजी आर्जन) लाई पनि अन्य अंशियारले “घरकै लगानी वा सगोलको पैसाबाट कमाएको” भनी दाबी गर्दा ठूलो विवाद उत्पन्न हुन्छ।
२. छोरीको अंश अधिकार सम्बन्धी विवाद (देवानी सहिता २०७४, दफा २०५/२०६)
नेपालको कानुनले छोरा र छोरीलाई समान अंशियार मानेको छ। तर व्यावहारिक रूपमा, विवाह भइसकेकी वा हुन बाँकी छोरीलाई अंश दिने कुरामा धेरै परिवारमा अझै पनि मानसिक स्वीकारोक्ति छैन। छोरीले माइतीको सम्पत्तिमा दाबी गर्दा दाजुभाइ र आमाबाबुसँग विवाद र सम्बन्ध विच्छेदको स्थिति सम्म पुग्ने गरेको देखिन्छ।
३. सम्पत्ति लुकाउने (तस्बिर लुकाउने) प्रवृत्ति (देवानी सहिता २०७४, दफा २१६, २०१, २२३)
अंशबण्डा हुनुअघि चलाख अंशियारहरूले सगोलको नगद, सुनचाँदी, वा बैंकमा भएको रकम आफ्ना नजिकका साथी वा ससुराली खलकको नाममा सारेर लुकाउने गर्छन्। पछि बन्डा गर्ने बेला “जग्गा मात्र छ, नगद केही छैन” भन्दा अन्य अंशियारले सम्पत्ति लुकाएको (तस्बिर लुकाएको) आरोप लगाउँदै विवाद सुरु हुन्छ।
४. घरको जायज र नाजायज ऋणको विवाद (देवानी सहिता २०७४, दफा २०६, २१४, २१५)
पैतृक सम्पत्ति बाँड्दा सगोलको ऋण पनि बाँड्नुपर्ने हुन्छ। तर, घरको मुख्य मानिस (बाबु वा जेठो दाइ) ले जुवा-तास, मदिरा वा आफ्नो व्यक्तिगत मोजमस्तीका लागि लिएको ‘नाजायज’ ऋणलाई पनि “घरखर्च चलाउँदा लागेको ऋण” भनी सबैको थाप्लोमा हाल्न खोज्दा अन्य अंशियारहरूले त्यसलाई स्विकार्न मान्दैनन्।
५. जग्गाको मूल्याङ्कन र स्थान (बाटो र मोहडा) को विवाद (देवानी सहिता २०७४, दफा २११, २०६, २१२, मुलुकी देवानी कार्यविधि सहिता २०७४)
सम्पत्ति बाँड्दा जग्गाको क्षेत्रफल मात्र बराबर भएर पुग्दैन। बाटोले छोएको, बजार नजिकै रहेको वा चोकको महँगो जग्गा कसले लिने र भित्री वा कम मूल्यको जग्गा कसको भागमा पार्ने भन्ने विषयमा अंशियारहरूबीच लुछाचुँडी हुने गर्छ।
६. दोस्रो विवाह र सौतेनी सन्तानबीचको विवाद (देवानी सहिता २०७४, दफा १७५, २१० र २०५)
बाबुले दोस्रो विवाह गरेको खण्डमा सौतेनी आमा र उनका सन्तानलाई पहिलो श्रीमती र उनका छोराछोरीले अंशियार स्वीकार गर्न गाह्रो मान्छन्। सम्पत्तिको हिस्सा घट्ने डरले सौतेनी दाजुभाइ वा दिदीबहिनीबीच अंश खोस्ने र नदिने उग्र विवाद अदालतसम्म पुग्छ।
७. बाबु-आमाको हेरचाह र ‘जियुनी’ को विवाद (देवानी सहिता २०७४, दफा २४४, २०६(३))
वृद्ध बाबु-आमाको हेरचाह र पालनपोषण कसले गर्ने र त्यसबापत उनीहरूको भागको ‘जियुनी’ (बुढेसकालका लागि राखिने अंश) सम्पत्ति कुन छोरा वा छोरीले पाउने भन्नेमा विवाद हुन्छ। बाबु-आमालाई अंश बुझाउन गाह्रो मान्ने तर उनीहरूको मृत्युपछि बाँकी सम्पत्तिमा सबैले हक जमाउन खोज्दा विवाद चर्कन्छ।
८. घरसारको (कागजी) बन्डा र मालपोत दर्ताको विवाद (देवानी सहिता २०७४, दफा २११)
धेरै परिवारमा वर्षौंपहिले घरसारमा (घरायसी कागज गरेर वा मौखिक रूपमा) अंशबण्डा भई छुट्टाछुट्टै बसेका हुन्छन्। तर, जग्गा मालपोत कार्यालयबाट कानुनी रूपमा पास (रजिष्ट्रेसन) गरिएको हुँदैन। वर्षौंपछि जग्गाको भाउ बढेपछि कुनै एक अंशियारले “कागजी बन्डा मान्दिनँ, फेरि बराबर हुनुपर्छ” भनी विवाद झिकिदिन्छन्।
९. सम्बन्ध विच्छेद (डिभोर्स) गर्दाको अंश विवाद (देवानी सहिता २०७४, दफा ९९)
श्रीमतीले श्रीमान्सँग सम्बन्ध विच्छेद गर्नुपर्दा कानुनतः अंश दाबी गर्न पाउँछिन्। यस्तो बेला श्रीमान् र ससुराली पक्षले श्रीमतीलाई अंश दिन नपरोस् भनी डिभोर्स हुनु अगावै आफ्नो नाममा रहेका सम्पूर्ण सम्पत्ति अरूको नाममा पास गरिदिने वा आफू सम्पत्तिविहीन भएको नाटक गर्दा लामो कानुनी लडाइँ सुरु हुन्छ।
१०. धर्मपुत्र/धर्मपुत्री वा नातेदारको हक दाबी (देवानी सहिता २०७४, १८८, २३९)
निःसन्तान दम्पतीले पालेका धर्मपुत्र वा धर्मपुत्रीलाई उनीहरूका दाजुभाइ वा भतिजाहरूले अंशियार मान्न अस्वीकार गर्छन्। “हाम्रो वंशको कुलको सम्पत्ति बाहिर जान दिँदैनौँ” भन्दै नातेदारहरूले धर्मपुत्र/धर्मपुत्रीको कानुनी अधिकारमाथि अवरोध सिर्जना गर्दा पारिवारिक विवाद निम्तिने गर्छ।
अंशबण्डा सम्बन्धी कानुन र अधिकारबारे महत्त्वपूर्ण प्रश्नोत्तर:
१. अंशबण्डा भनेको के हो?
उत्तर: अंशबण्डा भन्नाले सगोलको (साझा) पैतृक सम्पत्तिलाई कानुन बमोजिम हक लाग्ने अंशियारहरू का बीचमा हिस्सा (भाग) लगाई छुट्याउने कानुनी प्रक्रियालाई बुझाउँछ।
२. अंशबण्डा सम्बन्धी कानुनी व्यवस्था कहाँ गरिएको छ?
उत्तर: नेपालको मुलुकी देवानी संहिता, २०७४ को भाग-४, परिच्छेद-१० मा अंशबण्डा सम्बन्धी विस्तृत कानुनी व्यवस्था गरिएको छ।
३. कानुन अनुसार ‘अंशियार’ भन्नाले को-को पर्दछन्?
उत्तर: देवानी संहिताको दफा २०५ अनुसार सगोलको सम्पत्तिमा अंश पाउन योग्य अंशियारहरूमा पति, पत्नी, बाबु, आमा, छोरा र छोरी पर्दछन्।
४. के छोरीले छोरा सरह अंश पाउँछिन्?
उत्तर: हो, वर्तमान कानुनअनुसार छोरा र छोरी दुवैलाई समान अंशियार मानिएको छ। विवाह भएकी वा नभएकी दुवै प्रकारका छोरीले आमाबाबुको सम्पत्तिमा छोरा सरह समान अंश पाउँछन्।
५. अंशियारहरूका बीचमा अंशको भाग कस्तो हुनुपर्छ?
उत्तर: दफा २०६ अनुसार अंशबण्डा गर्दा प्रत्येक अंशियारले पाउने अंशको भाग बराबर (समान) हुनुपर्दछ।
६. अंशबण्डा कहिले गर्न सकिन्छ?
उत्तर: दफा २०७ अनुसार अंशियारहरू जुनसुकै बेला पनि आपसी सहमति वा कानुनी प्रक्रिया अपनाएर छुट्टिन र अंशबण्डा गर्न सक्छन्।
७. घरको मुख्य मानिसले कुन अवस्थामा अंशबण्डा गरिदिनुपर्छ?
उत्तर: यदि अंशियारहरूले छुट्टिन चाहेमा वा घरको मुख्य व्यक्ति (जस्तै: बाबु/आमा) ले सबै अंशियारलाई सँगै राखेर न्यायोचित रूपमा पालनपोषण गर्न नसकेमा अंशबण्डा गरिदिनुपर्छ।
८. गर्भमा रहेको बच्चाको अंश अधिकार कस्तो हुन्छ?
उत्तर: दफा २०८ अनुसार अंशबण्डा गर्दाका बखत कुनै महिलाको गर्भमा बच्चा छ र सो बच्चा जीवित जन्मिएमा उसले अंश पाउने अवस्था छ भने, त्यस्तो गर्भको बच्चाको लागि पनि एउटा छुट्टै अंश भाग राखिदिनुपर्छ।
९. विवाह भइसकेकी छोरीले माइतीबाट अंश पाएपछि श्रीमान्तर्फबाट पनि अंश पाउँछिन्?
उत्तर: विवाह भइसकेकी छोरीले माइतीबाट अंश लिइसकेको अवस्थामा श्रीमान्को तर्फबाट अंश दाबी गर्दा माइतीबाट पाएको अंशको हिसाब-किताब कानुनी प्रक्रियामा जोडिन सक्छ। तर, श्रीमान्को सगोलको सम्पत्तिमा उनको पत्नीको हैसियतले समान अधिकार सुरक्षित रहन्छ।
१०. दोस्रो विवाह गर्ने श्रीमतीले अंश पाउँछिन् कि पाउँदिनन्?
उत्तर: कानुनत: पहिलो श्रीमती जीवित हुँदाहुँदै वा सम्बन्ध विच्छेद नभई गरिएको दोस्रो विवाहले वैध मान्यता पाउँदैन। यद्यपि, श्रीमान्सँग सगोलमा बसेको अवस्थामा महिलाको रूपमा गाँस, बास, कपास र इज्जत आमद अनुसारको बन्दोबस्त पाउनु उनको अधिकार हुन्छ।
११. धर्मपुत्र वा धर्मपुत्रीले अंश पाउँछन् कि पाउँदैनन्?
उत्तर: हो, कानुनबमोजिम राखिएको धर्मपुत्र वा धर्मपुत्रीले सो राख्ने बाबु-आमाको सम्पत्तिमा कानुनअनुसार आफ्नै छोरा-छोरी सरह समान अंश पाउँछन्।
१२. कस्तो सम्पत्ति अंशबण्डा गर्नुपर्दछ?
उत्तर: अंशियारहरूका बीचमा बाबु-बाजेका पालादेखि आर्जन गरिएको वा सगोलको ऋण र धन (पैतृक सम्पत्ति) अंशबण्डा गर्नुपर्दछ।
१३. कस्तो सम्पत्ति अंशबण्डा गर्नु पर्दैन (निजी सम्पत्ति)?
उत्तर: दफा २०१ (महिलाको सम्पत्ति) र निजी आर्जन सम्बन्धी व्यवस्था अनुसार कसैले आफ्नो ज्ञान, सीप, चिठ्ठा, पुरस्कार, वा दाइजो/पेवा (स्त्रीधन) बाट कमाएको व्यक्तिगत सम्पत्ति अंशबण्डा गर्नु पर्दैन। त्यो सम्बन्धित व्यक्तिको निजी सम्पत्ति हुन्छ।
१४. अंशबण्डा गर्दा घरको ऋण (ऋणधन) कसरी बाँडिन्छ?
उत्तर: सम्पत्ति जसरी बराबर बाँडिन्छ, सगोलमा छँदा लागेको जायज ऋण पनि सबै अंशियारहरूको बीचमा बराबरी वा अंशको अनुपातमा बुझाउने गरी बाँडिन्छ।
१५. आपसी सहमतिमा गरिने अंशबण्डा कसरी प्रमाणित हुन्छ?
उत्तर: दफा २११ अनुसार अंशियारहरूले आपसी सहमतिमा अंशबण्डा गर्दा ‘बन्डापत्र’ (अंशबण्डाको कागज) तयार गरी कम्तीमा दुई जना साक्षी राखी मालपोत कार्यालयबाट अनिवार्य रूपमा रजिष्ट्रेसन (पारित) गराउनुपर्छ।
१६. मालपोतबाट पारित नगरेको बन्डापत्रको कानुनी मान्यता हुन्छ?
उत्तर: घरसारमा मात्र गरिएको वा मालपोत कार्यालयबाट पारित नभएको अंशबण्डाको कागजलाई अदालतले पूर्ण कानुनी मान्यता दिँदैन। कानुनी रूपमा छुट्टिन रजिष्ट्रेसन पास हुनैपर्छ।
१७. यदि कसैले अंश लुकाएमा के हुन्छ?
उत्तर: दफा २१६ अनुसार अंशबण्डा गर्दाका बखत कुनै अंशियारले बद्नियतपूर्वक सगोलको सम्पत्ति लुकाएको (तस्बिर वा कागजात लुकाएको) प्रमाणित भएमा, सो लुकाएको सम्पत्ति पछि फेला पर्दा लुकाउने व्यक्तिले त्यसबाट अंश पाउँदैन। त्यो सम्पत्ति अन्य अंशियारहरूलाई मात्र बाँडिन्छ।
१८. बाबु-आमाले छोराछोरीलाई अंश नदिई निकाल्न मिल्छ?
उत्तर: मिल्दैन। बाबु-आमाको पैतृक सम्पत्तिमा छोराछोरीको जन्मसिद्ध कानुनी अधिकार हुन्छ। मन्जुरी बिना अंश नदिई घरबाट निकाल्न कानुनत: मिल्दैन।
१९. कस्तो अवस्थामा अदालती प्रक्रिया (अंश मुद्दा) मा जानुपर्छ?
उत्तर: यदि अंशियारहरूका बीचमा सम्पत्तिको बाँडफाँडमा विवाद भयो, कसैलाई अंश दिइएन वा घरको मुख्य मानिसले अंश दिन इन्कार गर्यो भने दफा २१९ अनुसार अदालतमा ‘अंश चलन’ को मुद्दा दायर गर्नुपर्छ।
२०. अंश मुद्दा दायर गर्न के-के कागजात चाहिन्छ?
उत्तर: नाता प्रमाणित प्रमाणपत्र, घरको सम्पत्तिको विवरण (जग्गाको लालपुर्जा, बैंक ब्यालेन्स, आदि), उत्पत्तिको प्रमाण र अंशियारहरूको नागरिकता वा पहिचान खुल्ने कागजपत्र चाहिन्छ।
२१. सम्बन्ध विच्छेद (डिभोर्स) हुँदा अंशको व्यवस्था के हुन्छ?
उत्तर: सम्बन्ध विच्छेद हुँदा श्रीमान्को तर्फबाट पैतृक सम्पत्ति भएमा, श्रीमतीले आफ्नो हिस्साको अंश छुट्ट्याएर मात्र सम्बन्ध विच्छेद गर्न पाउने कानुनी अधिकार सुरक्षित छ।
२२. यदि श्रीमान्को नाममा पैतृक सम्पत्ति छैन भने श्रीमतीले डिभोर्स गर्दा अंश पाउँछिन्?
उत्तर: यदि श्रीमान्को नाममा वा सासू-ससुराको पैतृक सम्पत्ति छैन (श्रीमान् आफैं निसन्तान वा सम्पत्तिविहीन छन्) भने अंशबण्डा गर्न मिल्दैन। तर, श्रीमतीले श्रीमान्को कमाइ अनुसार गुजारा भत्ता (खर्च) वा एकमुष्ठ रकम माग गर्न सक्छिन्।
२३. अंशबण्डा नहुँदै कुनै अंशियारको मृत्यु भएमा उसको अंश कसले पाउँछ?
उत्तर: यदि अंशबण्डा नहुँदै कुनै अंशियारको मृत्यु भएमा, उसको भागमा पर्ने अंश उसका हकवालाहरू (पति/पत्नी, छोराछोरी) ले पाउँछन्।
२४. “जियुनी” भनेको के हो?
उत्तर: अंशबण्डा गर्दा बाबु-आमा वा वृद्ध अंशियारले आफ्नो बाँकी जीवनको रेखदेख र पालनपोषणका लागि कुल सम्पत्तिबाट आफ्नो भागमा राख्ने निश्चित अंश वा सम्पत्तिलाई ‘जियुनी’ भनिन्छ।
२५. अंश मुद्दा हाल्ने हदम्याद (समय सीमा) कति हुन्छ?
उत्तर: अंश नदिई घरबाट निकाला गरेको वा अंशबापत खान-लाउन नदिएको अवस्थामा थाहा पाएको मितिले नालेस (मुद्दा) गर्ने हदम्याद कानुनले तोकेको समयभित्र हुनुपर्छ। सगोलमा बस्दासम्म अंश मुद्दाका लागि कुनै कडा हदम्याद लाग्दैन, जुनसुकै बेला पनि दाबी गर्न सकिन्छ।